विशेष घडामोडी

पालकनीती खेळघरातील अपूर्णांक संकल्पना प्रशिक्षण शिबिराबद्दल ...

कृतीतून शिक्षण हा खेळघराचा आत्मा आहे.

दरवर्षी आमच्या पाच दिवसांच्या निवासी शिबिरात आम्ही वस्तू वापरून गणित संकल्पना शिकविण्याचे सत्र आयोजित करतो. ह्या सत्रामध्ये आमचा भर प्राथमिक गणिती क्रिया शिकविण्यावर असतो. पण वेळेअभावी आम्ही भागाकार, अपूर्णांक, भूमिती, बीजगणित अशा महत्त्वाच्या विषयांना हात घालू शकत नाही.
याबद्दलची लोकांची गरज लक्षात घेऊन आम्ही येत्या 30 जुलैला अपूर्णांक संकल्पना व त्यावरील क्रिया वस्तू व कृतीभाषेतून मुलांना कशा शिकवाव्यात याबद्दलची एक दिवसीय कार्यशाळा आयोजित केली आहे. त्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश करण्याचे ठरविले आहे.
१) अपूर्णांक संकल्पनेची ओळख
२) समच्छेद अपूर्णांक, सममूल्य अपूर्णांक, अपूर्णांकाचा लहानमोठेपणा
३) अपूर्णांकांची बेरीज, वजाबाकी
४) दशांश अपूर्णांक

अपूर्णांकाची सुरवात तिसरी चौथीतच होते पण अनेक मुलांना अपूर्णांक समजायला खूप अवघड जाते. म्हणून वरील सर्व संकल्पना शिकताना आपण कागदाच्या घड्या, नवनिर्मिती साहित्य आणि चौकटीच्या वह्याचा वापर करून ह्या संकल्पना समजून घेणार आहोत.

या शिबिरासाठी रू ८००/- असे शुल्क ठरवले आहे. ही कार्यशाळा इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ एज्युकेशन, कर्वेरोड येथे सकाळी १० ते ६ या वेळेत होणार आहे.
आपल्याला या शिबिरात सहभाग घ्यायचा असेल तर आम्हाला १५ जुलैच्या आत कळवावे.

आपल्या प्रतिसादाची वाट पहात आहोत.
संपर्कासाठी फोन नंबर – 02025457328 / 9763704930

खेळघर कार्यकर्ते,

वाचन जत्रेच्या निमित्ताने...

Sat, 2015-08-01
संक्षिप्त माहिती: 

शनिवार दिनांक 13 जून 2015, सायंकाळी 4-7, या कार्यक्रमासाठी आपल्याला मनापासून आमंत्रण!

खेळघराच्या खिडकीतून
पालकनीतीचे खेळघर
१. लक्ष्मीनगर कोथरूड, पुणे वस्तीमधील काम :-
• १ ली ते १०वीची शालेय मुले मुली अभ्यास गट, विचारांचा विकास.
• पालकांसमवेत काम- गृहभेटी , पालकसभा, शिबीर, विशेष कार्यक्रम.
• युवक प्रकल्प – दहावीच्या पुढील मुलांना शैक्षणिक मदत, मार्गदर्शन
गेली चार वर्षे खेळघरामध्ये आठवड्यातील ४-५ दिवस ,प्रत्येकी १५-२५ मुले असलेल्या आठ गटामध्ये वेगवेगळ्या वेळांना आणि वेगवेगळ्या जागांमध्ये काम चालू आहे .
२. महाराष्ट्रभर नवी खेळघरे सुरु व्हावीत यासाठीचे काम :-
• खेळघर संकल्पनाची ओळख करून देणारे पाच दिवसाचे निवासी शिबीर.
• नवी खेळघरे सुरु करू इच्छिणाऱ्या संस्था – व्यक्तीना गरजेनुसार मार्गदर्शन आणि प्रशिक्षण . १० नव्या खेळघराच्या माध्यमातून ८०० ते ९०० मुलांपर्यंत खेळघर पोचत आहे.
• खेळघरात राहून प्रत्यक्ष काम बघून शिक्नुयासाठी फेलोशिप कार्यक्रम .
• खेळघराच्या मॅन्यअलचे काम.
शिक्षण वंचितापर्यंत पोचावं, आनंदाच व्हावं या उद्देशानं “पालकनीती परिवार” संस्थेन सुरु केलेला खेळघर हा एक उपक्रम! सलग अठरा वर्षे, अनेक आव्हानाशी सामना करत हे काम उभं राहिलं, पुढे गेलं. आज कोथरूडमधल्या लक्ष्मिनगर येथील १५० मुला-मुलींबरोबर अर्थपूर्ण शिक्षणाचं हे काम जोमदारपणे चालू आहे.या झोपडवस्तीतील शंभराहून अधिक मुल-मुली आत्मविश्वासान स्वतःच्या पायावर उभी आहेत. प्रसन्न संवेदनशीलतेन आयुष्य जगात आहेत.
वंचीत मुलांचे प्रश्न,मानसिकता ,त्यांना नेमक काय आणि कसं शिकवायला हवं अशा मुद्याचा खेळघराने शास्त्रशुद्ध अभ्यास केला. वंचित मुलांसमवेत काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांसाठी या अभ्यासावर आधारित प्रशिक्षणाची रचना तयार केली आहे. अशा प्रशिक्षणाच्या माध्यामतून महाराष्ट्रात नऊ ठिकाणी खेळघरे सुरु झाली आहेत. यामधून आता सुमारे १००० मुलांपर्यंत खेळघर आता पोचले आहे.
पालकनीती खेळघराच्या या दोन्ही प्रकल्पातील काही ठळक उपक्रमांबद्दल या वार्तापत्रात माडणी केली आहे.

कलेच्या दालनात
kaladarshan.JPG
खेळ, कला आणि संवाद ही खेळघरातली तीन महत्वाची शिकण्याची माध्यमं!
खेळ मुलांना आतिशय प्रिय आणि संवादाला सहभागी पद्धतीत पर्यायच नाही त्यामुळे खेळ आणि संवाद हे खेळघराच्या रचनेचे अविभाज्य भाग असतातच. पण वर्गाच्या रचनेत कलेचा अंतर्भाव होण्यासाठी मात्र आवर्जून प्रयत्न करावे लागतात. याचे एक कारण म्हणजे ताईंनाही कलांची अनुभूती घेण्याची संधी मिळालेली नसते. त्यामुळे त्याही कलेशी फटकूनच वागतात.
ही उणीव भरून काढण्यासाठी जानेवारीमध्ये तायांसाठी कलेच्या शिबिराचं आयोजन केलं होतं. पालकनीतीचे विश्वस्त रमाकांत धनोकार हे चित्रकार आहेत. त्यांनी या शिबिराची जबाबदारी घेतली. शुभदा जोशींनी त्यांना मदत केली. निसर्गाशी तादात्म्य पावलेल्या क्षणांचं चित्र काढण्यापासून सत्राची सुरवात झाली. चित्रं काढता काढता सगळ्या ताया कधी स्वतःच्या भावविश्वात राममाण झाल्या हे समजलेच नाही.
त्यानंतर धनोकरांनी काही युक्त्यांची ओळख करून दिली. पातळ ट्रेसिंग कागद चुरगळून त्यावर पेस्टल कलर्सनी केलेल्या रंगलेपनातून आपसूक तयार होत जाणारे चित्रं, स्वतःच्या नावाच्या अक्षरांतून तयार होणारी चित्रं इत्यादी. हे पाहून, चित्रं काढणं काही अवघड नाही असं ताईच्या लक्षात येऊ लागलं. त्यामुळ मजा येऊ लागली. सर्वात धमाल आली कोलाज तयार करताना! कागदाच्या एका बाजूला जालरंगाचे मन मानेल तसे फराटे मारायचे. त्यानंतर तो कागद उलटा करून त्यावर हवं ते चित्र काढायचं. नंतर त्या रेघांवरून कापायचं. आता उलट बाजूनं रंगीत असे कापलेले तुकडे दुसऱ्या न केलेल्या कागदावर चिकटवायचे. या प्रक्रियेतून आधी कल्पनाही मस्त ,वेगळेच चित्र तयार होतं. या सगळ्या अनुभवांतून जाताना ताईंना खूप छान वाटत होते. ताजंतवानं झाल्यासारखं वाटत होतं.
या शिदोरीच्या आधारावर तायांनी मुलांबरोबर कलेच्या पंधरवडयाची आखणी केली. मुलांच्या अनुभवांशी जोडून घेत ठसे चित्रं, दोरा चित्रं, नावांची चित्रं, पानांची चित्रं, कोलाज अशा अनेक चित्रप्रकारांमध्ये मुलं अगदी रमून गेली. संवादातून चित्रांच्या दुनियेत शिरणे तसेच चित्रांवर गटात बोलणं, त्यावर लिहिणं अशा प्रकारे मुलं भाषेशी जोडून घेत कलेच्या दुनियेत मनसोक्त विहार करत होती. आपण इतकी सुंदर चित्रे काढू शकतो यावर मुलांचा विश्वासच बसत नव्हता.
मुलांबरोबरच्या गप्पांतून या चित्रांचे प्रदर्शन भरवावे अशी टूम निघाली. मुलांना आपलं काम पालकांना दाखवावं असं मनापासून वाटत होतं. ताई आणि मुलांनी मोठ्या परिश्रमांनी दोन्ही आनद्संकुलच्या वास्तू सजवल्या. १६ मार्चला सायंकाळी ५ वाजता धनोकार आणि आभा भागवत यांच्या हस्ते प्रदर्शनाचं उद्घाटन झालं. मुलं आपापल्या पालकांना घेऊन आली. त्यांना सारी चित्रे दाखवली. ती कशी काढली हे समजून सांगितलं. एका बाजूला LCD player वर गेल्या पंधरवड्यातील चित्रप्रक्रियेचे फोटो दाखवले जात होते. कलेचा मुलांच्या विकासाला कसा हातभार लागतो याबद्दल ताई पालकाशी बोलत होत्या.
पालकांनी आम्हालाही अशी चित्रे काढण्याची संधी मिळावी अशी अपेक्षा व्यक्त केली.
मुलांचा आनंद, रमून जाणं, आपण होऊन बोलायला, लिहायला तयार होणं, वेळेचं भान न राहाणं हे फार सुंदर होतं. कला हा विषय यापुढे वर्गरचनेचा महत्वाचा भाग बनेल असा विश्वास ताईंनाही वाटू लागला.

भूमिती शिबीर
bhumiti_0.JPG
भूमितीतील मुलभूत आकार आजूबाजूला सहज दिसतात, पण त्यांच्याकडे जाणीवपूर्वक मुलांचे लक्ष वेधून घेऊन ते पाठ्य-विषयाशी जोडणं आवश्यक असतं. भूमितीतील बऱ्याच संकल्पना अमूर्त आहेत. त्यामुळे त्या समजण मुलांना अवघड जातं. म्हणून पहिलीपासून सर्व गटात सलग आठ दिवस मुलांबरोबर भूमितीच्या संकल्पनांवर काम करावं असं ठरवलं.
मुलांच्या समजेच्या टप्प्यांप्रमाणे प्रत्येक समजणं गटाचा उद्देश ठरवून आमच्या अभ्यासाची सुरुवात झाली. त्यासाठी प्रत्येक इयत्तेची पाठ्यपुस्तकं आणि NCERT ची पाठ्यपुस्तकं यांचा संदर्भ घेऊन काम केलं. प्रत्येक ताईने आपल्या गटात त्यातल्या कोणत्या संकल्पना घेता येतील याचा अंदाज घेऊन अभ्यासक्रम ठरवला. खेळ आणि उपक्रमही ठरले.
पहिलीच्या गटात मुलभूत आकार, त्यांची नावं, ते शब्द वाचता येणं, आकार व नावाच्या जोडया लावणं, त्या आकारांच्या आजूबाजूच्या वस्तू सांगणं आणि याचा वेगवेगळ्या उपक्रमातून सराव असं घ्यायचं ठरलं. सुरुवातीला त्रिकोण, आयत, चौरस व वर्तुळ हे आकार, त्यांची शब्द्कार्डे अशी ओळख झाली. मग आयत व चौरसातला फरक सांगितला. तो त्यांना नजरेने कळत होता पण शब्दात नीट सांगता येत नव्हता. मग काड्यापेटीच्या काड्या घेऊन ते आकार त्यांना बनवायला दिले. त्यातून त्यांना तो छान स्पष्ट झाला.
त्यांना द्विमितीय व त्रिमितीय आकारातला फरकही सोप्या शब्दात समजून सांगावा असं आम्हाला वाटत होतं कारण असे आकार त्यांना आजूबाजूला दिसत असतात. पण कदाचित मुलांना हे समजणार नाही की काय अशी शंका मनात होती. शेवटी ‘करून तर पाहू’ म्हणून ते घ्यायचं ठरवलं. मग वर्तुळाकार आणि गोलाकार अशा वस्तू दाखवून त्यांची चर्चा झाली. त्यातील फरक मुलांना कळत होता पण पुरेसा स्पष्ट झाला नव्हता. म्हणून फळ्यावर एका बाजूला गोल व दुसरया बाजूला वर्तुळ आकाराच्या वस्तूंची यादी केली. तेंव्हा सोनाली पटकन म्हणाली,” ओ ताई, शून्याचा आकार पण वर्तुळच असतो ना?” सुरुवातीला एकदोन वस्तू सांगितल्यावर मुलांकडून वस्तूंची नावं भराभर आली. यामुळे आमचा हुरूप वाढत होता आणि मुलांना संकल्पना स्पष्ट होत होती. दुसऱ्या दिवशी उजळणी घेतली तेंव्हा मुलांना द्विमितीय व त्रिमितीय वस्तूंमधला फरक समजला आहे असं दिसलं. मग शंकू आणि त्रिकोण यातला फरक वस्तूंच्या मदतीने स्पष्ट करून दाखवला. फळ्यावर यादी करायला सुरुवात केल्यावर मुलांनी आजूबाजूच्या अशा आकारांच्या वस्तूंची नावं भराभर सांगितली. त्यानंतर काही चित्रांची कार्डे देऊन मुलांना त्याचे वर्गीकरण करण्यास सांगितलं. वर्गीकरण करताना काही मुलांना मदत लागली त्यावेळी बाकीच्या मुलांनी मदत केली.
अमूर्त संकल्पना मुलांना इतक्यात समजणार नाही म्हणून शिकवायला नकोत असा आपण नकळत विचार करतो आणि शिकवत नाही. पण यावेळी अशी शंका बाजूला ठेवून आम्ही आणि मुलांनीही काठिण्यपातळी ओलांडली याचा आनंद मनात होता.
मोठ्या गटांबरोबरही अशाच पद्धतीने मुलभूत संकल्पना वेगवेगळ्या कल्पना आणि उपक्रम वापरून घेतल्या.
उदाहरणार्थ- सममिती शिकवताना - मराठी आणि इंग्रजीतील कोणती अक्षरे सममित आहेत आणि कोणती नाहीत हे शोधणे, ठिपक्यांचे कागद वापरून कोन, त्रिकोण, चौकोन, आयत आणि चौरस काढणे, निरनिराळे आकृतिबंध काढणे असे मुलांना खूप आवडणारे कृतीकार्यक्रम झाले. त्याने भूमितीसंदार्भातला मुलान्चानी तयांचाही मानसिक अडथळा दूर होण्यास मदत झाली.
वाचनजत्रेच्या निमित्ताने.....
“खेळघराच्या खिडकीतून ” चे हे लिखाण करतानाच आमची वाचनजत्रेची तयारी चालू आहे. मुलांना वाचनाची भूक लागावी आणि ती भूक भागावी हा या जत्रेचा उद्देश आहे. काम उत्साहात चालू आहे,पण अजून पूर्ण झालेला नाही. त्यामुळे त्याबद्दल वाचण्यासाठी पुढच्या वार्तापत्रात वाचायला मिळेल.
लक्ष्मीनगर वस्तीतील मुक्त वाचनालय
open lib.jpg

यावर्षी जुलेपासून आम्ही लक्ष्मीनगर वस्तीत दोन ठिकाणी वाचनालय सुरु केले त्यामुळे आम्हाला अधिकाधिक मुले व लोकांपर्यंत पोहोचता येत आहे. व आमचे या वस्तीतील लोकांचे नाते अजूनच दृढ होत आहे. या वाचनालयामुळे मुलासमोर एक वेगळेच विश्व खुले होण्यास मदत होत आहे.
सुरुवातीला हे वाचनालय आम्ही मारुतीच्या देवळासमोरील जागेत आठवडयातून एकदा शनिवारी दोन तासांसाठी भरवत होतो पण मुलांचा उत्तम प्रतिसाद व त्यांचा नवीन शिकण्यातील व वाचनातील रस बघून आम्ही आता ते वस्तीतील समाज मंदिरात दर गुरुवारी सुद्धा वाचनालय सुरु केले आहे.
साधारणपणे ३० पुस्तके घेऊन जाते ह्यामध्ये पुस्तके अतिशय काळजीपूर्वक, वयानुरूप निवडलेली असतात अगदी लहान्मुलासाठी चित्राची पुस्तके तर काही मोठी चित्रे व एक दोन वाक्ये असलेली पुस्तके असतात तर मोठ्या मुलांसाठी जरा मोठी पुस्तके निवडलेली असतात. ताई कट्ट्यावर पुस्तके पसरून ठेवते मुले आपल्या आवडीची पुस्तके घेऊन तेथेच वाचत बसतात मुलांना पुस्तके निवडण्याचे पूर्ण मुभा असते कधी कधी लहान मुलांना ताई पुस्तके वाचूही दाखविते. एक मोठ मुलगा तर न चुकता या वाचनाल्याला हजेरी लावतो व अनेक पुस्तके वाचतो हा मुलगा एके ठिकाणी नोकरी करतो पण त्याची ही वैचारिक भूक भागविण्यात खेळघराचा खारीचा वाटा आम्हाला नक्कीच आनंद देऊन जातो. सर्वसाधारणपणे १५-२० मुले पालक व कधी कधी दुकानदार सुद्धा
तेथील पुस्तके वाचतात मारुतीमंदीरच्या आजुबाज्च्या पालकांना हा उपक्रम इतका आवडतो की तेथील जागा स्वच्छ करतात व आजुबाजूच्या मुलांना बोलावून आणतात.पुस्तके खूप हाताळल्यामुथे लवकर खराब होत आहेत.त्यामुळे नवनवीन पुस्तकांची त्यात भर टाकण्याची व नित जड प्लास्टिक कव्हर घालण्याची एक नवी गरज निर्माण झाली आहे व तेव्हा या उपक्रमाला आपली भरघोस मदत मिळावी ही आमची मन:पूर्वक इच्छा आहे.
खेळघर संकल्पनेचा विस्तार प्रकल्प
akot photo_0.JPG
२००७ पासून हा प्रकल्प सर रतन टाटा ट्रस्टच्या मदतीने सुरु झाला. खेळघराच्या माध्यमातून आम्ही सर्जनशील, अर्थपूर्ण, आनंददायी पद्धतींचा प्रत्यक्ष मुलांबरोबरच्या कामाचा अनुभव घेतलेला आहे. या कामातून जे काही नव्यानं समजलं ते अनौपचारिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या अनेक संस्था व व्यक्तींसोबत वाटून घेण्याचं ठरविलं. त्यातूनच खेळघराच्या प्रशिक्षणांचा कार्यक्रम सुरू झाला. दर वर्षी खेळघरातर्फे पाच दिवसांचे निवासी शिबीर घेतलं जातं. सुरु झाले. ज्या व्यक्ती आणि संस्था आपापल्या ठिकाणी नवी खेळघरं सुरू करतात त्यांना पालकनीती खेळघराकडून काम उभं राहणं आणि कार्यकर्ते तयार होण्यासाठी प्रशिक्षण देणं यासाठी मदत मिळते. वर्षातील २० ते २२ दिवस हे प्रशिक्षण होते. खेळघर हस्तपुस्तिका वापरून हे प्रशिक्षण घेतले जाते. या हस्तपुस्तिकेची मदत कार्यकर्त्यांना पुढील काळात स्वतःचा अभ्यास व उपक्रमांची आखणी करण्यासाठी होतो.
सध्या महाराष्ट्रात वेगवेगळ्या ठिकाणी चालू असलेली खेळघरं.
क्रमांक संस्थेचं नाव व काम सुरू झाल्याचं साल खेळघरांची संख्या मुलांची संख्या समुदायाचा प्रकार कार्यकर्त्यांचं वेगळेपण
१ समिधा, पुणे २००९ १ २० शहरी वस्ती स्वंयसेवी कार्येकर्ते
२ नारी समता मंच, मुळशी 200९ ९ २८१ आदिवासी पाडे पाड्यावरील ८-१० ची मुलेवी
३ पालकमंच संवेदना गट, कोल्हापूर २०१० ३ ११० शहरी वस्ती स्वंयसेवी कार्येकर्ते
४ सामर्थ्य, उमरगा २०११ ५ १३५ लमाणी वस्ती स्वंयसेवी कार्येकर्ते
५ अक्षरा, मुळशी २०११ ८ ११० ग्रामीण भाग नेमलेले शिक्षक
६ भारतीय शिक्षण संस्था, नागपूर २०१३ १५ ४१५ आदिवासी पाडे पाड्यावरील शिक्षक
७ भारत फोर्ज कंपनी, मुंढवा २०१४ १ ५० शहरी वस्ती नेमलेले शिक्षक
८ ग्यानप्रकाश फौंडेशन, पुणे २०१५ १ ५० शहरी वस्ती नेमलेले शिक्षक
९ उन्नती, अकोट २०१५ ७ १४० आदिवासी पाडा पाड्यावरील शिक्षक
ज्यांना खेळघरासारखे काम करायची इच्छा आहे त्यांनी आमच्याशी संपर्क साधावा. त्यांच्या खेळघराचं काम उभे राहीपर्यंत आम्ही मदतीला आहोत.
खेळघर हस्तपुस्तिका
“ आनंदाने शिकण्याचा दिशेने ” ही खेळघराची हस्तपुस्तिका लवकरच तयार होत आहे. गेल्या १९ वर्षाच्या खेळघराच्या कामातून आमच्या हाती लागलेल्या संकल्पना पद्धतीत उपक्रम यांची या पुस्तिकेत सविस्तर माडणी आहे.
पुढील वार्तापत्रात याबद्दल अधिक सविस्तार बोलू! शिक्षण क्षेत्रात काम करणाऱ्या ,रस असणाऱ्या प्रत्येकासाठी या पुस्तिकेची मदत होईल ,असा विश्वास वाटतो.
युवकगट
खेळघरातील दहावी पास झालेल्या मुलांसोबत दर सोमवारी तीन तास वस्तीत युवक गट चालतो. यात मुलांच्या प्रश्नांवर, अडचणींवर चर्चा होते. त्याचबरोबर वस्तीतील, समाजातील महत्वाच्या घडामोडींवर चर्चा होते. हा गट घेण्याचा उद्देश, या मुलामुलींनी पुढचं शिक्षण घेऊन स्वतःच्या पायावर खंबीरपणे उभं राहावं हा आहे. याबरोबरच वस्तीतील इतर आकर्षणे –व्यसने, गुंडगिरी, प्रेमप्रकरणे, राजकीय पक्षांचा प्रभाव यापासून दूर राहणं, सामाजिक बांधिलकी जपणं हेही अपेक्षित असते व त्या दृष्टीने विचार करून उपक्रम आखले जातात. त्यांचा कल आणि क्षमतानुसार त्यांनी कोणता कोर्स निवडावा यासाठी मार्गदर्शन केलं जातं.
सध्या खेळघरातून शिकून बाहेर पडलेली ७-८ मुलेमुली स्वतःच्या पायावर उभी राहून घराला आर्थिक आधार देत आहेत. शिवाय घरातील लोकांबरोबर चर्चा करून भावंडांच्या व स्वतःच्या लग्न किंवा नोकरी या विषयांवर आपली मते ठामपणे मांडत आहेत. त्यांच्यामधले हे सकारात्मक बदल आम्हाला आनंद देणारे आहेत.
खेळघराच्या मित्र गटापैकी अनेकांनी दरवर्षी आर्थिक मदत पुरवून या मुलांच्या शिक्षणाला हातभार लावला आहे.
सध्या मराठवाड्यातील दुष्काळी परिस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी सर्च संस्थेच्या निर्माण या गटातर्फे काही कृतीकार्यक्रम आखला आहे. त्यात भाग घेण्यासाठी या गटातून ३ मुली व १ मुलगा १० दिवसासाठी गेले आहेत.
प्रिय मित्र,
स्वतःसाठी, मुलांसाठी, वंचितांसाठी शिकण्यातला आनंद शोधणं हे तुम्हाला , आम्हाला आणि खेळघराला महत्वाच वाटतं. सगळ्यांनी एकत्र येऊन प्रयत्न केल्याखेरीज हे स्वप्न प्रत्यक्षात येणं शक्य नाही म्हणूनच तुमच्याशी थोडं बोलायचं आहे.
गेल्या वर्षी खेळघरासमोर गंभीर असा आर्थिक प्रश्न उभा राहिला होता. जवळपास वर्षभर खेळघरात कोणत्याही निधी पुरवणाऱ्या संस्थेची मदत उपलब्ध नव्हती.
या काळात आपल्यासारख्या अनेक मित्रांनी आत्मयतेने ,पुढाकार घेऊन वेगवेगळ्या प्रकारे कामात मदत केली. आर्थिक हातभारही लावला.आणि त्यामुळेच हे काम सक्षमतेने पुढे नेऊ शकलो.
त्यानंतर पुढील तीन वर्षांकरिता सर रतन टाटा ट्रस्ट चा निधी उपलब्ध झाला. आर्थिक विवंचना थोडी फार कमी झाली. अर्थात हा निधी खेळघराच्या एकूण खर्चाच्या ६० टक्केच रकमे इतका आहे. बाकी रक्कम आपल्यालाच उभी करायची आहे. या तीन वर्षांकरिता दिलेली मदत ही शेवटचीच असेल हे सर रतन टाटा ट्रस्टने सुतोवाच केले आहे.
आता जरी हुरुपाने काम चालू केले आहे तरी त्या ९ महिन्यांच्या काळाने आम्हाला खूप काही शिकवले असे म्हणता येईल .बाकी कशाचेही सोंग आणता आले तरी पैशाचे सोंग आणता येत नाही हे पुरेपूर समजले.त्यामुळे जागे होऊन पुढील काळात ही आपली साथ असेल तरच काम चालू राहिलं हे निश्चित!
खेळघरात अत्यंत उत्साहाने अनेक पातळ्यावर काम चालू असते. मुलांसमवेत आम्ही सगळे आंनदान या कामात रस घेतो. या आनंदात आपल्यालाही सहभागी होतो यावं म्हणून “ खेळघराच्या खिडकीतून ” या वार्तापत्राच्या माध्यामतून आपल्यापर्यंत पोचायचे ठरवले आहे.
तसेच आपल्याला खेळघरातल्या मुल-कार्यकार्त्यांबरोबर संवाद साधायची संधी मिळावी यासाठी एका विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन केले आहे.
खेळघरातल्या वाचन जत्रेच्या निमित्ताने .......
शनिवार दिनाक १३ जून २०१५, सायंकाळी ४ – ७ या कार्यक्रमासाठी आपल्याला मन:पूर्वक आमंत्रण !
खेळघराच्या कामात आपल्याला विविध पद्धतीनी सहभागी होता येईल .
१. मुलांशी संवाद साधण्यासाठी, त्यांना आपल्याजवळील एखादे कौशल्य शिकवण्यासाठी, खेळघरातल्या व्यवस्थेच्या कामात मदत करण्यासाठी आपण वेळ देऊ शकता.
२. आपल्यासारख्या काही मित्रांनी जर दरवर्षी खेळ घरतल्या एका किवा काही मुलांमागे येणाऱ्या खर्चाची जबाबदारी घेतली तर या आर्थिक आव्हानांना समोर जाण्याच बळ अम्हाला मिळेल. एकेका मुलामागे वर्षभ्रसाठी खेळ
घराला येणारा खर्च सर्वसाधारणपणे असा आहे.
१ ली ते ६ वी मधील मुलं – ८००० /-
७ वी ते १० अम्धील मुलं- १००००/-
शैक्षणिक शुल्क भरण्यासाठी १० वी नंतरची शिक्षणासाठी या मुलांना खेळघराकडून २०००० पर्यंत मदत दिली जाते.
३. सर रतन टाटा ट्रस्ट तर्फे खेल्घ्रतील पहिली ते सहावीच्या सुमारे ११० मुलांच्या शिक्षणासाठी आर्थिक मात मिळते.परंतु सातवी ते दहावी आणि युवक गटाच्या मुलांसाठी मात्र आर्थिक मदतीची गरज आहे. आठवड्याचे ५ दिवस ३ तासासाठी मुले खेळघरात येतात.२०ते २५ मुलांबरोबर एक शिक्षिका काम कर्ते. भाषा,गणित आणि जीवन कौशल्ये यासारख्या विषयांवर काम होते. आरोग्य, स्वओळख ,संवाद कौशल्ये, भावनांचे समायोजन अशा विषयावरील काम मुलांची व्यक्तिमत्वे समृद्ध कर्ते. सर्वधर्मसमभाव, लिंगाधारित भेद्भाव, हिंसेला विरोध अशा विषयांवरच्या चर्चायांच्या माध्यमातून मुलांच्या जाणिवांचा विकास होतो.
३. वह्या, पुस्तके, स्टेशनरी , खेळणी अशा गोष्टी वस्तुरूपात अथवा देणगी रुपात देता येईल.
४. खेळघरात मुलांना आठवड्यातून दोनदा पौष्टिक खाऊ दिला जातो त्याचा खर्च ६०००/- रुपये असा होतो.
५. वर्षातून एकदा मुलांची सहल नेली जाते. त्याचा खर्च २००००/- ते २५०००/- असा येतो .
६. खेळघरातील विशेष कार्यक्रमामध्ये आपला सहभाग मिळाला तर ते अधिक सक्षमतेने साकार होतील.

संपर्क-
खेळघर
गुरुप्रसाद अपार्टमेंट, २३, आनंदनिकेतन सोसायटी, कर्वेनगर,पुणे- ४११०५२.
फोन-०२०-२५४५७३२८, ९८२२८७८०९६,
९८२२०९४०९५,९७६३७०४९३०
E-mail :khelghar@gmail.com

पालकनीती परिवार
अमृता क्लिनिक, प्रयास आठवले कॉर्नर,
संभाजी पुलाजवळ कर्वे रोड, पुणे – ४११००४.
फोन-०२०- २५४४१२३०
Website-www.palakniti.org

खेळघरातील दिवाळी

दरवर्षी खेळघरातील दिवाळी ही नवे नवे रूप घेऊन येते. खेळ्घराच्या कुटुंबात खूप माणस आहेत म्हणजे अगदी शाळेत न जाणार्यांपासून ते कॉलेज,नोकरी करणार्यांपर्यंत , महणून प्रत्येकाला
दिवाळीचा आनंद घेता यावा यासाठी छोट्यांची आणि मोठ्यांची दिवाळी वेगवेगळी साजरी करण्याचे ठरले त्यानुसार नियोजनही झाले .

दिवाळी - लहान मुलांची


DSC03081.JPGछोट्या मुलांसाठी खर तर खेळघरात जाणं म्हणजे मजेची धमाल ट्रिपच असते .तिथली मोकळी जागा ,ते मातीच घर , तो खुणावणारा झोका अन गच्चीतून दिसणार मोकळ आभाळ हे सर्व पाहण्यासाठी , अनुभवण्यासाठी मुलं संधी शोधतच असतात.
दिवाळीच्या दिवशी प्रत्येकजण खूप सुंदर दिसत होतं. मुले नटली तर होतीच पण त्यांच्या आनंदी, प्रसन्न चेहऱ्यामुळे ती अजूनच सुंदर दिसू लागली होती . खेळघरात मुलाचं स्वागत सुंदर रांगोळीने आणि तायांच्या प्रेमळ हास्याने झाले. आम्ही सगळे एकत्र येऊन ताई व मुले असे कोपरे केले होते .येथे येणाऱ्या प्रत्येकाला मनसोक्त आनंद लुटायला मिळावा हाच यामागचा हेतू . प्रत्येक कोपर्यावर खेळाच साहित्य ,कागद ,रंग ,फुल, फुगे,देण्यात आली आणि गमत म्हणजे एवढ्या जागेत १०० मुले असूनही कुठेही गर्दी ,गोधळ जाणवला नाही. सहज त्या त्या कोपर्यातून जाताना जाणवत होत की प्रत्येक मुलं आणि ताई तितकाच त्यांचा आस्वाद घेत होती.
बघता बघता प्रत्येक कोपरयामध्ये तोरण, आकाशकंदील,पणत्या ,फुगे ,साखळ्या पाना - फुलांच्या रांगोळ्या तयार झाल्या .त्यातीलच मोठी मुलं ताई ,दादांच्या माद्ठीने खेलघरही स्वतः प्रमाणेच नटवल .त्या कोर्या भिंती मधेही मुलांच्या प्रेमळ स्पर्शाने ,त्यांच्या किलबिलाटाने जाणं येत गेली .भिंती ,पिनाप्बोर्द बोलू लागले. एकत्र गप्पांच्या वेळी आम्ही काय - काय केल ते सांगत होती .मात्र त्यांना सर्वात भावलेली , मनाला छान वाटलेली गोष्ठ आधी सांगितली यामुळे अनोळखी तयानीही मुलांच्या मनात घर केल होत.
समईच्या शांतपणे उजळ्लेल्या ज्योतीच्या मंद प्रकाशात सुंदरशी प्रार्थना अन फराळ करून खर तर ही दिवाळी साजरी झाली. फटाके आणि पणत्यां नसतानाही दिवाळी एवढी मजेची होऊ शकते याचे सगळ्यांनाच आश्चर्य वाटले व आनंदही झाला.

दिवाळी - मोठ्या मुलांची


DSC03149.JPG
या वेळेस सर्व मोठ्या मुलांनी मिळून एक मोठा किल्ला तयार केला. किल्ला आमच्या नविन आनंदसंकुल मध्ये केला आहे. अनेक वस्तु कागदच्या ऑरिगामी वापरुन बनविल्या. ग्रीटिंगच्या माध्यमातून मुलांनी घरच्यांना तसेच ताया- काकुना शुभेच्याही व्यक्त केल्या. प्रत्यक्ष दिवाळीचा दिवस उजाडला . खेळघर, कुटुंबातील व्यक्तींमुळे खूपच गजबुजून गेले होते. लहानाचे खेळ खेळताना त्यांची मजा लुटण्याचा मनमुराद आनंद मोठयानीही घेतला.नंतर एक ताई/ काकू आणि तिच्यासोबत ४-५ मुले असे गटात गप्पा मारल्या. एकमेकाना संवांदातून समजून घेऊन जवळ येणे हे खूप महत्वाचे होते.नियोजन करतेवेळी वाटले होते की १५-२० मिनिटात मुलं कंटाळतील पण प्रत्यक्ष पाहता एक तास झाला तरी कोणीच उठायला तयार नव्हते . त्यावेळी आम्हाला व मुलांना समजल की जेव्हा मोठे आणि छोटे एकमेकांना समजून घेऊन संवादाच्या एका पातळीवर येतात त्यावेळी ते किती छान नात निर्माण करू शकतात . त्यातच ताया/ काकुनी मुलांना समजून घेऊन त्यांच्यातील " खास " हे ग्रीटिंगवर लिहून त्यांना दिल्यामुळे तर मुले खूप भारावून गेली होती.
सर्वांच्या गटात मनमुराद् गप्पा झाल्यावर सर्वजण एकत्र गोलात बसून प्रार्थना म्हंटली त्यानंतर ताई -मुलांनी एकमेकाबाबत नव्याने समजलेल्या गोष्टींचे एकमेकाना सांगितल्या . हे सर्व सांगताना मुलं खूप भावूक होत होती .युवक गटातील मुलांना कॉलेज ,नोकरी मुळे रोज खेळघर मिळत नाही खेल्घारातून बाहेर पडल्यावर खेल्घारातल वातावरण , मोकळेपणा -आपलेपणा त्याची आठवण करत आसल्याचे त्यांनी सांगितले.
नवीन आलेल्या ताईने सांगितले की आजपर्यंत वेगवेगळ्या कामाच्या ठिकाणी दिवाळी साजरी केली पण खेलाघारातल्या दिवाळीसारखी दिवाळी कुठेही पहिली नाही,जिथे मुलांना ,मोठ्यांना इतका अवकाश असतो.
या सर्व कार्यक्रमांनन्तर दिवाळीचा फराळ गप्पांसोबत चालू होता . सुरुवातीला जो लहान -मोठ्यांमध्ये दुरावा होता तो आता कुठल्या कुठे पळून गेला होता. मुलं सहजपणे सर्वांशी गप्पा मारत होते.


गर गर गिरकी


लक्ष्मीनगर मध्ये असणारी खेळघर ही जागा मुलांची आवडणारी आहे. तिथे मुलांना खेळण्यासाठी अर्थपूर्ण शिक्षण घेण्यासाठी तसेच बालपणात भर घालणारी आहे. त्यामुळे बहुसंख्य मुले गेली १६ वर्षापासून खेळघराचा लाभ घेताना दिसतात .खेळघराचा लाभ अजून जास्तीतजास्त मुलांना घेण्यासाठी खेळघरात प्रयत्न केले जातात बऱ्याच वेळा मुलाना व पालकांना देखील खेळघरात दाखल झालेल्या मुलांबद्दल चांगला बदल दिसून येतो परंतु बरीच मुले भाषेची अडचण किवा खेळघरची व्यवस्थित माहिती नसल्याने खेळघरपासून वंचित राहतात.

खेळघराला जेव्हा रतन टाटा ट्रस्टची आर्थिक मदत मिळायला लागली तेव्हा खेळघराचा मुख्य उद्देश झाला की मुलांची खेळघरातील संख्या वाढवणे त्याच उद्देशाच्या पूर्तीसाठी विविध गम्मत उपक्रम, सर्जनशीलतेला कल्पनाशक्तीला वाव मिळेल अशा उपक्रमांची आखणी करून गर गर गिरकी शिबीर आयोजित केले.गर गर गिरकी हे शिबीर ८ ते १३ वयोगटातील मुलांसाठी एप्रिल २५ ते २८ एप्रिल या दरम्यान सुट्ट्यांमध्ये घेण्यात आले. खेळघरातील सर्व कर्मचारी वर्ग सर्व गटातील मुलांनी गृहभेटी करून मुलांना व पालकांना शिबिराचे निरोप दिले.

पहिलादिवस :-(मुले २७) पहिल्या दिवशी आनंद संकुलमध्ये आमच्या मुलांनी चेहऱ्यावर, हातावर चित्र काढून नवीन मुलांचे स्वागत केले. त्यानंतर सोसायटीच्या हॉल मध्ये मुख्य उपक्रमास सुरुवात झाली. ती म्हणजे "गोलांची दुनिया " विविध प्रकारचे गोल कल्पनाशकतीला वाव या दृष्टीने कुठे कुठे गोल असतात. घेतलेल्या गिरकी पासून पृथ्वीगोलापर्यंत त्यांच्या कागदावर रचना करून कागदकला मुलांनी तयार केली.

दुसरा दिवस:- (मुले ३६) या दिवशी चित्र कथेच्या सहाय्याने सकस संतुलित आहाराविषयी माहिती
देण्यात आली. कथा सांगितल्यावर मुलांनी त्यावर आधारित चित्र काढली. त्यानंतर आजच्या विषयाला धरूनच सकस {पौष्टिक} सण्डवीच बनवण्याचा उपक्रम घेण्यात आला प्रत्येक मुलांनी आपल आपल सण्डवीच आपल्या पद्धतीने लावून घेऊन तयार करणे हे अपेक्षित होते.

तिसरा दिवस:-(मुले ४३)
या कार्यक्रमातील तिसरा दिवस खेळघरात घेण्याचे ठरले त्यापाठीमागचा उद्देश म्हणजे खेळघराची संकल्पना सांगणे, तेथील नियम सांगणे तसेच तिथे होणाऱ्या
कार्यक्रमाबाबत म्हणजे गणित ,भाषा , सायन्स, खेळ , वाचन या कॉर्नर मध्ये प्रात्यक्षिक ठेवण्यात आले होते दिवसाखेरीस मुलांना सकस भेळ देण्यात आली . खेळघर म्हणजे काय? याची झलक मिळावी हा मुख्य हेतू होता.हे सर्व अनुभवताना शिकताना नव शिकण्याचा आनंद
त्यांच्या तोंडावर दिसत होताच. दिवसअखेरीस मुलांना सकस भेळ देण्यात आली.

चौथा दिवस:-
या दिवसामध्ये पालकांची मिटिंग ठेवण्यात आली होती. तेव्हा पालकवर्गामध्ये आई वर्गाचा मोठा सहभाग होता तर पुरुष वर्गामध्ये ८ जणांचा सहभाग होता.या मुलांनी तयार केलेल्या क्राफ्ट वर्क चे प्रदर्शन ठेवले होते खेळघरात पाठवल्याने मुलांचा विकास होण्यास निश्चितच मदत होईल. हे पालकांनी मान्य केले आणि त्यांनी मुलांना खेळघरात नियमित पाठविण्यास तयारी दाखवली.

साध्य ----
१. ८-१० मुले खेळघराला जोडली गेली .
२. जी मुले खेळघरातून वगळत होती ती परत खेळघराशी जोडली गेली.
३. मुलांनी औपचारिक शिक्षणातून शिकण्याचा आनंद मिळत होतो त्यामुळे ते सहभागी होण्यास उत्सुक होती.


आनंदमेळा


आनंदमेळा ही खास करून पालकांसाठी घेतलेला कार्यक्रम होता त्यामधील मुख्य उद्दिष्ट्य म्हणजे मुलांच्या सर्वांगीण विकासाची संकल्पना समजणे, मोठ्या प्रमाणात पालकांबरोबर चर्चा तसेच
त्यांच्याबरोबरचा संवाद नातेसबध दृढ करणे असा होता ९ जून ते १२ जून या काळात म्हणजे शैक्षणिक वर्ष चालू होण्याअगोदर हि मेळावा घेण्यात आला .तसेच या मेळाव्याचा वेळ संध्याकाळी घेतली कारण त्या दरम्यान पालकांची उपस्थिती जास्त मिळत होती. या कार्यक्रमामध्ये खेळघरातील मुल्रे, तरुण वर्ग तसेच प्राथमिक वर्गतील मुलांचा विशेष सहभाग होतो.
आनंदमेल्याच स्वरूप, दवंडी, विज्ञानजत्रा दुकानजत्रा आणि नाटकावर चर्चासत्र असे होते.

१) दवंडी - वस्तीमध्ये खेल्घारातील सर्व कार्यकर्ते व मुले मेगाफोनाच्या सहायाने आनंदमेल्याचे
निरोप दिले जात होते त्यात वस्तीतून चौकाचौकातून , घरोघरी जाऊन आनंदमेल्याचे निरोप दिले गेले .यामध्ये लोकांकडून चांगला प्रतिसाद जाणवला . दवंडीच्या प्रतिसादामुळे पुढील ३ दिवसाचा कार्यक्रमासाठी हुरूप मिळाला. दवंडीमध्ये स्थळ , काळ , ठिकाण ,विषय यासंबधी माहिती असलेले पत्रक घरोघरी वाटले.

२) विज्ञानजत्रा- विज्ञानजत्रा हा कार्यक्रम मुख्यता आनंदसकुल मध्ये घेतला गेला त्यासाठी आनंदसकुल सजविण्यात आले होते. मुलांनी पानाफुलांनी रांगोळी काढली होती. व त्याला मेनबात्यानी सजविण्यात आले होते. प्रसाद दादा या अभियांत्रिकी शिक्षण घेणाऱ्या दादाने रोबोटाचे प्रत्क्षिक विज्ञानजत्रा याचे आकर्षण ठरले. रोबोटाचे शिबीर माध्यमिक गटसोबत घेतलेले.
या विज्ञानजत्रात शुभदाकाकु व शैलजाकाकु यांनी स्वागत व कार्यक्रमाची रूपरेषा सांगितली तसेच सुमित्राकाकुनी विज्ञानजत्रा याची संकल्पना स्पष्ट केली त्यात मुलांना विज्ञान कसे शिकवतात ? त्याची प्रत्क्षिक करून दाखविण्यात आली. या कार्यक्रमामध्ये पालकांना खेळघरामध्ये मुलांना कसे शिकवले जाते याचा अंदाज आला. विज्ञानजत्रा यात मुलांचे ग्रुप्स करून वेगवेगळे प्रयोग ठेवण्यात आले होते. त्यात अंधश्रद्धा निर्मुलन, इलेक्ट्रोनिक सर्किट्स ,मानवी शरीराच्या अवयवांची प्रतिकृती,
माहिती व फन प्रयोग ठेवण्यात आले होते. यात जवळ जवळ -२८ पालक,५६ मुले, तसेच इतर संस्था डोअरस्टेप , समिधा तसेच अनेक कार्यकर्ती सहभागी झाले होते.

३) दुकानजत्रा - पालकांचा मुख्यतः खेळघरामध्ये येण्याचे प्रमाण कमी होते कारण वस्तीपासून अंतर जास्त त्यामुळेच दुकान जत्रेचे खेळघरामध्ये नियोजन करण्यात आले होते.जेणे करून पालकांनी खेळघर बघून आपली मुले खेळघरात नेमक काय शिकतात ते जाणून घ्यावे. दुकानजत्रा मध्ये माध्यमिक गटातील मुलांचा सक्रीय सहभाग होता यामध्ये मुलांनी मोठ्या कष्टानी तयार केलेल्या वस्तूंचे प्रदर्शन ठेवले होते त्यात वेगवेगळे दागिने , रुमाल इ. अशा वस्तू ठेवल्या होत्या यात मुलांनी स्वतः मार्केटिंग तसेच हिशोब केले होते. तसेच पालकांना खेळघरातील उपक्रमावर आधारित फिल्म दाखविण्यात आली तसेच मुलांना वह्यांचे वाटप करण्यात आले होते.या कार्यक्रमामध्ये ३० पालक,६० मुले,सहभागी झाली होती.

४) नाटक व चर्चासत्र - यात खेळघरामधील सर्व कार्यक्रमाचा आढावा कार्यक्रमा बद्दलचे मत त्यांना वाटणारे प्रश्न तसेच पालक व मुलांचा सहभाग या बद्दलचे महत्त्व समजावून सांगण्यात आले. या दिवशी मुलांनी खेळघर, क्लास , शाळा, अभ्यास पद्धती या विषयावर १५ मिनिटाचे नाटक सादर केले. हे नाटक शिक्षण पद्धतीवर प्रत्यक्ष तुलनात्कामक विचार व चर्चा घडली . या दिवसाच्या आनंदमेल्यात २५ पालक मनापासून उपस्थित होते.

साध्य ----
१. नवीन शैक्षणिकवर्षाची सकारात्मक सुरुवात करता आली . नवीन पालक व मुलाची खेळघर प्रकल्पाशी जोडणी झाली .पालकांना खेलघराची माहिती मिळाल्याने त्याचा विश्वास दृढ झाला .
२. २५ पालकांना नवीन कार्यक्रमामध्ये सहभागी करून घेण्यास मदत .
३. प्रौढ शिक्षण वर्गासाठी पालकाची मागणी.
४. मोठ्या प्रमाणात पालकांना एकत्रित करण्यास मदत तसेच त्यांना सकारात्मक उर्जा हि पालकानामध्ये जाणवली तसेच प्रश्नानावर चर्चा करण्याची संधी मिळाली.
५.पालकांमध्ये पुरुष पालकांची संख्या कमी होती त्यात सुधारणा होणे गरजेचे वाटले.
६.आपल्याच मुलांनी केलेल्या वस्तू पालक खूप कुतुहलाने पाहत होते व खरेदी करत होते.